De financialisering van het burgerschap
Kunnen blockchain-stimulansen de participatiecrisis oplossen, of maken ze burgerplicht tot handelswaar?
Het concept van gedecentraliseerd bestuur wint aan momentum. Gemeenten willen burgers steeds vaker betrekken bij besluitvormingsprocessen. Toch blijft er een hardnekkige structurele tekortkoming bestaan: de 'participatiekloof'. Zeer weinig burgers nemen deel, en degenen die dat wel doen, zijn vaak de 'usual suspects': mensen die veel tijd hebben en zich toch al laten horen.
Een van de grootste belemmeringen voor gedecentraliseerd bestuur zijn de alternatieve kosten van deelname. Van burgers vragen om hun vrije tijd in te ruilen voor complexe beleidsdiscussies is een hoge eis.
Dit brengt ons bij het werk van D-CENT (Decentralised Citizens Engagement Technologies), een door de EU gesteund project dat onderzoek doet naar kaders voor directe democratie. Met name het werk van theoreticus en activist Denis "Jaromil" Roio biedt een provocerende oplossing: een op blockchain gebaseerd beloningssysteem genaamd Freecoin.
Tijdens een recente DATAstudios-sessie schetste Roio een raamwerk met vier componenten voor stabiele, zelfbesturende burgerdemocratieën. Om het beloningssysteem te begrijpen, moeten we eerst de architectuur begrijpen waarin het zich bevindt:
De D-CENT-architectuur
Burgerinformatie (The Signal): Gemeenten genereren enorm veel informatie. Een gedecentraliseerd kader vereist een 'filterlaag' die alleen relevante achtergrondinformatie aan specifieke burgers doorgeeft, zodat zij goed geïnformeerd zijn zonder overweldigd te raken.
Collaboratieve beleidsvorming (het proces): Gewapend met kennis doen burgers voorstellen en verfijnen ze ideeën. Dit gaat verder dan chaotische gemeentevergaderingen en leidt tot gestructureerde participatieve begrotings- en ontwerpfasen, waarbij ruwe input wordt gefilterd tot uitvoerbaar beleid.
Elektronisch stemmen (het mandaat): veilige , verifieerbare stemmechanismen stellen de gemeenschap in staat om beleid te valideren. Dit zorgt voor het mandaat dat nodig is voor legitimiteit.
Blockchain-beloningssysteem (de stimulans): Dit is de cruciale economische laag. Een complementaire valuta is bedoeld om individuen te stimuleren bij te dragen aan het algemeen belang – om het 'werk' van de democratie te doen.
Het mechanisme: bewijs van goede wil?
D-CENT stelt voor om Freecoin (een Bitcoin-fork) niet alleen als geld te gebruiken, maar ook als sociale valuta. In tegenstelling tot Bitcoin, dat wordt 'gedolven' door elektriciteit te verbruiken (Proof of Work), wordt Freecoin 'geslagen' door maatschappelijk waardevolle arbeid te verrichten.
De logica is algoritmisch: elke keer dat een burger deelneemt aan een activiteit die het collectief ten goede komt – koken voor een bejaarde buurman, een park schoonmaken of deelnemen aan een beleidsworkshop – genereert het systeem Freecoins. Het is een valuta die niet wordt gedekt door goud of een staatsbesluit, maar door het sociale kapitaal van de gemeenschap.
De regels voor de uitgifte – het 'monetaire beleid' van deze micro-economie – worden democratisch bepaald door de gemeenschap zelf. Zij bepalen de wisselkoersen, de geldigheidsduur en de 'belasting' (demurrage) om hamsteren te voorkomen.
De kritiek: De waarde van waarden
Hoewel de architectuur elegant is, brengt het een diepgaand filosofisch risico met zich mee: de commodificatie van goedheid.
Ik maak me zorgen over de gevolgen van het kwantificeren van vrijgevigheid. Het helpen van een bejaarde buurman is een daad van intrinsieke morele waarde. Op het moment dat deze daad wordt gewogen, gemeten en gecompenseerd met geld, verschuift het sociale contract. We gaan van een 'gifteconomie' (geregeerd door sociale normen) naar een 'markteconomie' (geregeerd door transacties).
Verdwijnt de eer van het gebaar wanneer de factuur arriveert?
In de context van politieke bewegingen wordt dit risico nog versterkt. Grassroots-initiatieven gedijen op gedeelde waarden en overtuigingen. Als 'supporters' in wezen 'betaalde arbeiders' zijn die Freecoin verdienen, stort de legitimiteit van de beweging in. Worden de deelnemers gedreven door de zaak of door de munt? Dit introduceert een laag cynisme in de toch al troebele wateren van de lokale politiek, waardoor het vertrouwen dat D-CENT wil opbouwen, mogelijk wordt ondermijnd.
Conclusie
Freecoin is een gedurfd experiment in algoritmisch bestuur. Het probeert een gedragsprobleem (apathie) op te lossen met een economisch instrument (prikkels).
Hoewel ik sceptisch blijf over het financialiseren van burgerplicht, zal het resultaat waarschijnlijk afhangen van de 'zachte' laag van cultuur in plaats van de 'harde' laag van code. Als de gemeenschap Freecoin ziet als een 'bedankje' in plaats van een 'loon', kan het werken. Maar als het morele verplichting vervangt door transactiewinst, kunnen we merken dat we weliswaar op de begroting hebben bespaard, maar de burger hebben verloren.
