De tirannie van de standaardinstelling: een waarschuwing uit het vroege IoT-tijdperk
In december 2015 was de techwereld geobsedeerd door het 'internet der dingen' (IoT). Er werd ons een utopie zonder wrijving beloofd, waarin koelkasten melk zouden bestellen en straatlantaarns met auto's zouden communiceren.
Die winter woonde ik ThingsCon Amsterdam bij. Hoewel de gadgets indrukwekkend waren, kwam het belangrijkste inzicht van ontwerper Ross Atkin (auteur van het Manifesto for the Clever City). Hij maakte een onderscheid dat bepalend is voor mijn huidige werk op het gebied van bestuur:
"Als je bezorgd bent over de privacy van een Nest-thermostaat, kun je ervoor kiezen om deze niet te kopen. Maar je kunt je niet afmelden voor een Smart City. Zodra een overheid een sensornetwerk implementeert, is de enige manier om dit te vermijden, de stad verlaten."
De asymmetrie van de "opt-out"
Als ik mijn aantekeningen uit 2015 teruglees, zie ik de kiemen van onze huidige crisis. We hebben tien jaar lang gedebatteerd over de privacy van consumenten (cookies, AVG), maar we hebben de privacy van het milieu grotendeels genegeerd.
Wanneer een systeem verandert van een 'product' (iPhone) naar een 'omgeving' (slim klaslokaal, openbaar plein), verliest de gebruiker de macht van het 'nee'.
Visie voor 2015: We maakten ons zorgen over 'glitchy lightbulbs'.
2026 Realiteit: We besturen omgevingen waar digitale logica de wet is. In mijn werk met jeugdcultuur moeten kinderen die willen deelnemen, zich in feite aanmelden voor het dataverzamelingprogramma.
Het ontbrekende artefact: het Clever City Manifesto
Tijdens de conferentie stelde Atkin een 'Clever City' voor als tegengif voor de 'Smart City'. Zijn manifest is een verloren blauwdruk voor ethisch bestuur.
De Clever City Principles (2015):
Los echte problemen op: voeg niet zomaar sensoren toe omdat ze goedkoop zijn.
Leesbaarheid: De burger moet de straat kunnen 'lezen'. Als er een camera meekijkt, moet het duidelijk zijn wie er meekijkt en waarom.
Agentschap: Het systeem moet de burger mondiger maken, niet alleen maar informatie verzamelen.
Link: Lees het originele Manifest voor de Slimme Stad
Governance als 'interfaceontwerp'
Het evenement werd ook bijgewoond door Claire Rowland (auteur van Designing Connected Products), die zich uitsprak tegen 'naadloosheid'. Ze pleitte voor 'Seamful Design', het idee dat de 'naden' van een systeem (waar gegevens worden uitgewisseld, waar fouten optreden) zichtbaar moeten zijn en niet verborgen.
De les voor 2026: we moeten stoppen met het ontwerpen van 'naadloze' steden en beginnen met het ontwerpen van 'leesbare' steden. Een geldige digitale bestuursstrategie moet een antwoord bieden op de vraag van Ross Atkin: wat zijn de rechten van de burger die over het plein wil lopen zonder te worden geregistreerd?
Als we daar geen antwoord op kunnen geven, bouwen we geen slimme stad. We bouwen een digitale gevangenis met zeer comfortabele verlichting.
